Wsparcie osób opuszczających jednostki penitencjarne

Osoby po opuszczeniu zakładu karnego (ZK) /aresztu śledczego (AŚ) często mierzą się z trudną sytuacją życiową i ryzykiem wykluczenia społecznego. Skuteczna readaptacja wymaga współpracy instytucji publicznych (w tym z systemu sprawiedliwości, jak i systemu pomocy społecznej) oraz organizacji pozarządowych, by realnie wspierać proces ponownego funkcjonowania w społeczeństwie. W poniższym tekście omawiamy kluczowe formy wsparcia oraz przykłady dobrych praktyk w zakresie pomocy postpenitencjarnej.

Readaptacja społeczna osób przebywających w jednostkach penitencjarnych

Readaptacja społeczna, czyli „przystosowanie osadzonych do prawidłowego funkcjonowania w społeczeństwie po odbyciu kary, pokazanie alternatywnej, społecznie akceptowalnej drogi, aby w jak największym stopniu zminimalizować powrót skazanego na tak zwaną złą drogę”[1], jest jednym z ważniejszych elementów procesu resocjalizacji osób przebywających w placówce penitencjarnej.

Pobyt w ZK/AŚ wpływa na wiele aspektów życia, może powodować m.in. rozpad relacji rodzinnych, utratę stałego miejsca zamieszkania czy zatrudnienia. W ramach procesu readaptacji rozwijane są umiejętności, dzięki którym osoby osadzone mogą prawidłowo funkcjonować w społeczeństwie, wybierając inną drogę niż przestępczość. Celem działań readaptacyjnych jest przygotowanie do życia poza jednostką, w tym także poprzez podnoszenie kwalifikacji zawodowych.

Efektywny proces readaptacji jest także korzystny z punktu widzenia ekonomicznego – może przyczynić się do zmniejszenia kosztów pochodzących z systemu pomocy społecznej.

Elementami readaptacji społecznej mogą być m.in.:

• Praca

Celem podjęcia pracy w zakładzie karnym jest pokazanie innej możliwości utrzymania się niż dotychczasowa droga przestępcza[2]. Dzięki aktywności zawodowej więźniowie rozwijają umiejętności społeczno-zawodowe, m.in. punktualność, staranność oraz organizację czasu pracy. Jest to również sposób na zagospodarowanie więziennego czasu.

Dodatkowo, otrzymywane wynagrodzenie (jeśli wykonywana praca jest płatna) pozwala na zaspokojenie własnych potrzeb, spłatę zadłużeń oraz gromadzenie oszczędności na czas po odbyciu kary.

• Edukacja / podniesienie kwalifikacji zawodowych

Zgodnie z obowiązującym prawem (art. 130 par. 1 KKW) osoby przebywające w zakładach karnych mogą korzystać ze wsparcia w uzyskaniu wykształcenia na poziomie szkoły podstawowej, ponadpodstawowej oraz dzięki kursom zawodowym. Kursy zawodowe są częściowo lub w całości płatne.

• Zajęcia kulturalne, ruchowe i sportowe

Osoby osadzone mają dostęp do wypożyczalni książek i materiałów audiowizualnych. Mogą brać udział w wydarzeniach kulturalnych organizowanych na terenie jednostki penitencjarnej. W przypadku zakładów o mniejszym stopniu izolacji nierzadko organizowane są wyjścia wizytujące miejsca kultury i sztuki. Szczególne znaczenie mają także zajęcia sportowe, dzięki którym więźniowie zachowują zdrowie i odpowiednią kondycję oraz mogą wyładować negatywne emocje.

W bibliotece zakładu powinny znajdować się najważniejsze akty prawne w Polsce - Konstytucja RP, Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, Europejskie Reguły Więzienne, a także kodeks karny, kodeks karny wykonawczy, kodeks postępowania karnego, kodeks rodzinny i opiekuńczy czy kodeks cywilny[3].

Ustawowy okres przygotowawczy przed zwolnieniem – bezpośrednie przygotowanie do funkcjonowania po opuszczeniu jednostki penitencjarnej

Aby zmniejszyć ryzyko powrotu na drogę przestępczą, zgodnie z przepisami (art. 164 KKW), stosuje się działania w ramach okresu przygotowawczego przed zwolnieniem: „okres do 6 m-cy przed przewidywanym warunkowym zwolnieniem lub przed wykonaniem kary stanowi w miarę potrzeby czas niezbędny na przygotowanie skazanego do życia po zwolnieniu, zwłaszcza dla nawiązania kontaktu z kuratorem sądowym lub podmiotami, o których mowa w art. 38 §1 kkw. Okres ten ustala za zgodą skazanego komisja penitencjarna"[4].

Zgodnie z artykułem 13 pkt. 3 ustawy o pomocy społecznej[5] praca socjalna może być świadczona na rzecz osoby, której pozostało nie więcej niż 3 miesiące do planowanego opuszczenia zakładu karnego albo aresztu śledczego. Może ona być świadczona przez pracownika socjalnego zatrudnionego w zakładzie karnym, w areszcie śledczym lub w gminie właściwej miejscowo ze względu na deklarowane przez tę osobę miejsce jej zamieszkania. O tych dwóch prawnie wskazanych okresach mówi się jako o okresie przygotowawczym.

Okres przygotowawczy to czas, kiedy osoba osadzona może rozpocząć intensywną pracę związaną z przygotowywaniem do życia poza jednostką penitencjarną. Osadzony najczęściej podejmuje współpracę          z pracownikami ośrodków pomocy społecznej, organizacjami pozarządowymi, które w zakładach karnych prowadzą działania readaptacyjne. Oprócz organizacji pozarządowych, readaptację mogą prowadzić również kościoły i inne związki wyznaniowe oraz osoby godne zaufania. W tym czasie również skazani mają możliwość ubiegania się o pomoc rzeczową, uzyskania miejsca schronienia po zwolnieniu, podjęcia pracy, pomocy prawnej czy psychologicznej[6].

W tym procesie ważną rolę pełni również kurator sądowy, który realizuje zadania o charakterze wychowawczo-resocjalizacyjnym, diagnostycznym, profilaktycznym i kontrolnym, związane z wykonywaniem orzeczeń sądów[7]. W praktyce praca kuratora polega na:

• opracowaniu indywidualnego programu wolnościowego określającego zakres potrzeb skazanego,
• przygotowaniu rodziny i najbliższego otoczenia do powrotu osoby osadzonej.
• diagnozowaniu potrzeb osoby osadzonej w zakresie pomocy postpenitencjarnej,
• współpracy z jednostkami samorządowymi oraz organizacjami pozarządowymi w zakresie działań readaptacyjnych.

Bezpośrednio przed zwolnieniem z zakładu karnego osoba skazana powinna zostać poinformowana o adresach i zakresie działań instytucji oraz organizacji pozarządowych udzielających wsparcia, w tym m.in. pomocy materialnej, medycznej, wsparcia w znalezieniu pracy i zakwaterowaniu, a także porad prawnych. Ta wymiana informacji ma miejsce przede wszystkim w przypadku, jeśli osadzony po odbyciu kary nie wraca do domu.

Współpraca pomiędzy jednostkami penitencjarnymi a gminami, do których wracają byli osadzeni, jest niezbędna do prawidłowego rozpoczęcia funkcjonowania osoby w społeczeństwie. Pomoc osobom mającym trudności w przystosowaniu się do życia po zwolnieniu z ZK, należy do obowiązkowych zadań gminy. Instytucjami udzielającymi wsparcia są ośrodki pomocy społecznej[8].

Jednostki penitencjarne, po wcześniejszym ustaleniu potrzeb postpenitencjarnych z osobą osadzoną, mogą przesyłać te informacje do właściwych OPS-ów[9]. Celem kontaktu pomiędzy instytucjami jest ustalenie planu działań odpowiadających na potrzeby, np. kontynuację rozpoczętej terapii czy leczenia. Mając na uwadze świadczenie wysokiej jakości wsparcia dla osób opuszczających ZK należy systematycznie wymieniać się informacjami dot. zakończenia kary osadzonych. Tę potrzebę zgłosiły obie z ww. stron.

Problemy po wyjściu z ZK/AŚ

Mimo możliwych przygotowań, najczęstszymi problemami, z którymi spotyka się osoba po opuszczeniu jednostki są:

• brak środków finansowych,
• brak miejsca zamieszkania,
• zły stan zdrowia,
• brak szansy na zatrudnienie/utrudnienie w znalezieniu pracy,
• brak osób bliskich lub brak wsparcia rodziny,
• trudności z własnym uzależnieniami,
• brak wiedzy do kogo można zwrócić się po pomoc,
• świadomość stygmatyzacji/poczucie wstydu.

Niestety często są to również przyczyny powrotu do przestępczości[10]. Większość byłych osadzonych nie posiada motywacji, a często także możliwości, aby samodzielnie i świadomie szukać i korzystać z oferowanego przez instytucje czy NGO-sy wsparcia.

Pomoc postpenitencjarna – aktualne formy wsparcia

Pomoc postpenitencjarna to szereg działań, których celem jest readaptacja osób rozpoczynających nowy etap życia po opuszczeniu ZK/AŚ[11]. Działaniami mogą być m.in. szkolenia zawodowe, kursy poszerzające umiejętności społeczne, grupy wsparcia, doradztwo zawodowe, terapie czy dofinansowania na pokrycie kosztów zamieszkania. Najczęściej jednak pomoc penitencjarna jest utożsamiana tylko ze wsparciem materialnym.

Przykłady świadczeń pieniężnych:

• zasiłek okresowy,
• zasiłek celowy (np. na pokrycie zakupu żywności, leczenia, opału, odzieży, drobnych napraw w mieszkaniu),
• posiłek,
• zasiłek stały.

Pomoc postpenitencjarna może trwać maksymalnie 6 miesięcy. Mogą z niej skorzystać osoby zwalniane z ZK/AŚ oraz ich bliscy[12]. Wsparcie udzielane jest na wniosek danej osoby lub jej rodziny oraz z urzędu.

Wśród wyzwań ujętych w raporcie Najwyższej Izby Kontroli o pomocy społecznej dla byłych osadzonych z 2019 r. zostały wymienione[13]:

- pomoc doraźna,

- brak długofalowej, kompleksowej pomocy,

- brak przepływu informacji nt. osadzonych pomiędzy OPS a ZK,

- brak przygotowania pracowników socjalnych do pracy z byłymi osadzonymi oraz potrzeba szkoleń dla pracowników socjalnych w tym zakresie,

- obejmowanie wsparciem tylko tych osób, które wyrażą na to zgodę,

- stosowanie świadczeń pieniężnych jako najczęstsza forma pomocy, zdecydowanie rzadziej niż wsparcie psychologiczne,

- potrzeba aktywizacji zawodowej i poprawy funkcjonowania społecznego.

Dlatego też niezbędne jest edukowanie wszystkich uczestników tego etapu: osadzonych na temat pomocy postpenitencjarnej i konieczność współpracy z pracownikami OPS i ZK, pracowników ośrodków pomocy społecznej, ponieważ praca z byłymi osadzonymi może być szczególnie obciążająca, a także pracowników służby więziennej, aby adekwatnie kierowali osadzonych do miejsc wsparcia

Współpraca byłych osadzonych z OPS

Trójstronna współpraca OPS, AŚ/ZK oraz kuratorów sądowych przyczynia się do większej skuteczności wsparcia oferowanego osadzonym pod odbyciu kary. Dzięki wymianie informacji pomiędzy tymi instytucjami możliwe jest prowadzenie szeregu zintegrowanych działań na rzecz poprawy sytuacji byłych osadzonych, w tym wykluczeniu społecznemu, co wpływa na zmniejszenie odsetka osób powracających do przestępstw.

Aby wsparcie zostało odpowiednie dobrane, pracownicy socjalni przeprowadzają wywiady środowiskowe. To w nich zostaną określone potrzeby i cele do osiągnięcia, bez nich osobom po opuszczeniu ZK trudno jest znaleźć motywację do rzeczywistego działania i poprawy swojej sytuacji.

Dokumentem pomocnym w ustaleniu planu wsparcia jest kontrakt socjalny. Kontrakt jest „pisemną umową zawartą z osobą ubiegającą się o pomoc, określającą uprawnienia i zobowiązania stron umowy, w ramach wspólnie podejmowanych działań zmierzających do przezwyciężenia trudnej sytuacji życiowej osoby lub rodziny”[14] (art. 6 pkt 6 ustawy o pomocy społecznej).

Strony kontraktu wspólnie oceniają sytuację życiową osoby lub też rodziny byłego osadzonego, diagnozują przyczyny obecnej sytuacji, określają problem dominujący oraz wyznaczają możliwości pozwalające na pokonanie trudności (cele) oraz formy wsparcia.

W kontrakcie określa się zasady współpracy, dzięki czemu staje się narzędziem motywującym i zwiększającym skuteczność oferowanej pomocy. Celem tego działania jest wzmocnienie byłej osoby osadzonej w obszarze aktywności życiowej oraz zawodowej. A w dalszej perspektywie prowadzi do całkowitej samodzielności.

Ważnym elementem kontraktu jest określenie terminu wykonania określonych celów. W przypadku długotrwałego korzystania ze wsparcia powinna nastąpić ewaluacja planu oraz jeśli to konieczne zmiana form i sposobów pomocy.

W zakresie współpracy z ośrodkami pomocy społecznej może znajdować się również poradnictwo specjalistyczne[15]. Długoletnia izolacja i świadomość upływającego czasu, brak możliwości stabilizacji i szybkiego powrotu do życia poza placówką dla wielu osób jest źródłem stresu i silnego dyskomfortu. Dlatego tak ważny jest dostęp do specjalisty. Poradnictwo, w szczególności prawne, psychologiczne i rodzinne, jest świadczone osobom i rodzinom, które znajdują się w trudnej sytuacji życiowej.

Współpraca z organizacjami pozarządowymi – przykłady

Działania organizacji pozarządowych w zakresie wsparcia osób osadzonych oraz osób, które opuściły ZK/AŚ mają ogromne znaczenie. Współpraca jest realizowana na wielu poziomach – NGO-sy działają zarówno w porozumieniu z OPS-ami czy jednostkami penitencjarnymi (np. prowadząc działania readaptacyjne), jak i w odpowiedzi na bezpośrednie pytania osób poszukujących wsparcia.

Organizacje pozarządowe mogą oferować wsparcie w wielu obszarach m.in. doradztwa prawnego, konsultacji z psychologiem, wsparcia w znalezieniu pracy. Dzięki swoim działaniom pełnią ważną funkcję społeczną - osoby korzystające ze wsparcia mogą odczuć, że nie są odrzucone przez społeczeństwo.

Przykładem organizacji, która wspiera osoby osadzone, w szczególności kobiety, w trakcie odbywania kary oraz po opuszczeniu ZK/AŚ jest Spółdzielnia Socjalna Pracownia ArtZagroda w Dymaczewie Starym. Spółdzielnia realizuje m.in. projekty  na rzecz osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, w tym osób osadzonych, na terenie województwa wielkopolskiego.

Działania Spółdzielni w obszarze wsparcia skupiają się m.in. na opiece psychologicznej, rozwijaniu umiejętności interpersonalnych, kontakcie z OPS i innymi urzędami, czy doradztwie prawnym. Organizacja dysponuje bazą miejsc noclegowych/mieszkań treningowych dla kobiet, które niemają dokąd wrócić po opuszczeniu jednostki penitencjarnej. Część podopiecznych może znaleźć pracę w Spółdzielni. Ważnym elementem działań ArtZagrody jest diagnoza realnych potrzeb i próba ich rozwiązania. Celem wsparcia jest reintegracja oraz poprawa funkcjonowania byłych osadzonych „na wolności”.

Kolejnym przykładem organizacji wspierającej osoby opuszczające ZK/AŚ jest Stowarzyszenie Integracyjne Wspólnoty Barka. Stowarzyszenie prowadzi Ośrodek Pomocy Postpenitencjarnej w Chudobczycach. Dzięki współpracy Stowarzyszenia z zakładami karnymi, w razie zaistnienia potrzeby wsparcia byli osadzeni są kierowani bezpośrednio do Ośrodka. Ośrodek zapewnia m.in. pomoc psychologiczną, doradztwo zawodowe oraz – jeszcze na etapie pobytu w jednostce penitencjarnej – konsultację ze specjalistą ds. readaptacji.

Małopolskie Stowarzyszenie Probacja z Krakowa również prowadzi Ośrodek Pomocy Postpenitencjarnej. W ramach Ośrodka działa Dom Pomocy Postpenitencjarnej – Centrum Integracji Pro Domo. W Domu schronienie mogą znaleźć mężczyźni, którzy opuszczają ZK/AŚ i nie mogą lub nie powinni wracać do środowiska sprzed pobytu w placówce. Pobyt w Ośrodku jest czasowy – może trwać maksymalnie 6 miesięcy. Oprócz miejsca zamieszkania, osoby uzyskują wsparcie psychologiczne, prawne oraz pomoc w znalezieniu zatrudnienia. Działania „Probacji” skierowane są także do bliskich osób osadzonych, w tym dzieci. Celem wsparcia jest przygotowanie rodziny na powrót do domu byłej osoby osadzonej.

W Zabrzu od lat działa Fundacja Pomost, która zajmuje się readaptacją społeczną i zawodową obecnych i byłych osób osadzonych. Fundacja prowadzi grupy wsparcia w ZK/AŚ, grupy postpenitencjarne, Społeczny Ośrodek Readaptacji w Zabrzu, a także mieszkania readaptacyjne. Organizacja wspiera również rodziny osób osadzonych i opuszczających placówki. Osoby korzystające ze wsparcia pracują z terapeutami uzależnień, psychologami, kuratorami oraz osobami będącymi ekspertami przez doświadczenie.

Podobnie jak Fundacja Resocjalizacji i Readaptacji Społecznej Tulipan, która prowadzi Ośrodek Pomocy Postpenitencjarnej TULIPAN w Szczecinie. W ramach Fundacji działają grupy wsparcia dla osób osadzonych, byłych osadzonych oraz rodzin tych osób. Organizacja prowadzi również pomoc korespondencyjną – listową, dla skazanych odbywających karę pozbawienia wolności na terenie całej Polski. Działa również w obszarze edukacji – wydaje publikacje, materiały wideo oraz prowadzi kampanie społeczne.

Są to tylko przykłady organizacji pozarządowych, których celem jest wsparcie osób osadzonych lub opuszczających ZK/AŚ. Każdy z wspomnianych NGO-sów działa w podobny sposób, w różnych częściach Polski.

Wsparcie skierowane do osób przebywających w ZK/AŚ oraz opuszczających jednostki penitencjarne nie byłoby możliwe bez współpracy i otwartości instytucji – jednostek penitencjarnych, ośrodków pomocy społecznej, kuratorów sądowych oraz organizacji pozarządowych.

Więcej informacji na temat wsparcia dla osób opuszczających jednostki penitencjarne oraz wielkopolskie adresy instytucji znajdziesz w publikacji „Nowy start. Przewodnik dla osób opuszczających zakłady karne i areszty śledcze” przygotowanej przez Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej w Poznaniu. Zapraszamy do lektury oraz przekazywania materiału osobom zainteresowanym pomocą postpenitencjarną.

[1] „Pomoc osobom opuszczającym zakład karny” – e-poradnik edukacyjny Stowarzyszenia Sursum Corda s. 2, dostęp: 13.10.2025.

[2] Ibidem, s. 3.

[3] Ibidem, s. 8-9.

[4] Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny wykonawczy (Dz.U.2025.911 t.j.), dostęp: 13.10.2025.

[5] Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. Ustawa o pomocy społecznej (DZ.U. Dz. U. z 2025 r. poz. 1214, 1302) dostęp 3.11.2025

[6] „Nowy start. Przewodnik dla osób opuszczających zakłady karne i areszty śledcze”, Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej w Poznaniu, Poznań 2025, s. 13-14, dostęp: 14.10.2025.

[7] Ibidem, s. 16.

[8] „Pomoc społeczna świadczona osobom opuszczającym zakłady karne” – informacja o wynikach kontroli NIK, s. 23, dostęp: 24.10.2025

[9] Ibidem, s. 28.

[10] Ibidem, s. 5.

[11] „Nowy start. Przewodnik dla osób opuszczających zakłady karne i areszty śledcze” op.cit., s. 10.

[12] Ibidem, s. 17.

[13] „Życie po więzieniu” – wnioski z raportu NIK o pomocy społecznej dla byłych osadzonych, dostęp: 24.09.2025.

[14] Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U.2025.1214 t.j.), dostęp: 28.10.2025.

[15] „Pomoc społeczna świadczona osobom opuszczającym zakłady karne” op.cit., s. 37, dostęp: 28.10.2025.

--------

Materiał został przygotowany w ramach projektu „Koordynacja polityki społecznej w Wielkopolsce” dofinansowanego przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Plus w ramach Programu Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego na lata 2021-2027.

#FunduszeUE #FunduszeEuropejskie