Ekonomia społeczna – gospodarka, która służy ludziom

Ekonomia społeczna – gospodarka, która służy ludziom

Współczesny świat mierzy się z wieloma problemami, takimi jak rosnące nierówności, wykluczenie społeczne czy spadek zaufania między ludźmi. Dlatego coraz częściej mówi się o potrzebie zmiany podejścia do polityki społecznej i gospodarczej. Takiej, która będzie skupiać się nie tylko na wzroście gospodarczym, ale także na poprawie jakości życia i większym udziale obywateli w życiu społecznym. Jedną z odpowiedzi na te wyzwania jest Ekonomia Społeczna (ES).

Czym jest ekonomia społeczna?

Ekonomia społeczna to obszar działań w centrum których znajduje się człowiek, a nie zysk. Jej celem jest:

• tworzenie miejsc pracy dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym,
• świadczenie usług społecznych,
• aktywizacja lokalnych społeczności.

Choć ES opiera się na działalności gospodarczej (sprzedaży produktów i usług), to nie działa według reguł maksymalizacji zysku – są one przeznaczane w realizację celów społecznych.

Zgodnie z krajową ustawą o ekonomii społecznej, założenia te realizują podmioty ekonomii społecznej (PES), którymi są m.in. przedsiębiorstwa społeczne, fundacje, stowarzyszenia, spółdzielnie socjalne czy zakłady aktywności zawodowej. Ich cechą wspólną jest to, że zatrudniają osoby znajdujące się w trudnej sytuacji życiowej – np. długotrwale bezrobotne, osoby z  niepełnosprawnościami, wychodzące z uzależnień, migranci – i wspierają ich powrót do życia zawodowego i społecznego.

Społeczna wartość dodana

Ekonomia społeczna daje wiele korzyści – zarówno w perspektywie jednostki, jak i dla społeczności lokalnych. Jej głównym celem jest pomoc osobom, które mają trudności w znalezieniu pracy lub czują się wykluczone.– tam, gdzie prywatne firmy nie są zainteresowane taką działalnością. Dzięki tym inicjatywomludzie chętniej ze sobą współpracują, rośnie zaufanie i poczucie wspólnoty. Często też pojawiają się nowe pomysły na rozwiązywanie problemów, które wcześniej wydawały się trudne do pokonania. ES pomaga także mieszkańcom bardziej angażować się w życie społeczne i decydować o sprawach ważnych dla ich otoczenia. Osoby wcześniej wykluczone mogą odzyskać poczucie własnej wartości i  poprawić swoją sytuację życiową.

Samorządy również korzystają na współpracy z ekonomią społeczną. Często mogą zlecać realizację różnych usług tym organizacjom, co okazuje się skuteczniejsze niż robienie wszystkiego samodzielnie. Dodatkowo wspieranie takich działań przyczynia się do rozwoju lokalnego i poprawy jakości życia mieszkańców. Może to też zachęcać ludzi do większego zaangażowania w życie swojej społeczności.

Co ważne, ekonomia społeczna nie tylko pomaga beneficjentom, ale również odciąża samorządy i instytucje publiczne, które nie zawsze mają zasoby, by kompleksowo zaspokoić potrzeby mieszkańców. Dzięki PES-om możliwe jest bardziej efektywne świadczenie usług publicznych – często z większą empatią i lokalnym zaangażowaniem.

Wyzwania i ograniczenia w rozwoju przedsiębiorstw ekonomii społecznej

Podmioty ekonomii społecznej (PES) posiadają ogromny potencjał w realizacji ważnych funkcji społecznych i gospodarczych. Jednak ich rozwój napotyka szereg istotnych barier, które ograniczają możliwość pełnego wykorzystania ich możliwości.

Jednym z głównych problemów pozostaje niedostateczne zrozumienie istoty ekonomii społecznej – zarówno wśród przedstawicieli administracji publicznej, jak i biznesu czy ogółu społeczeństwa. PES-y często postrzegane są jako mniej zaradne biznesowo. Brakować ma im stabilności, kompetencji oraz profesjonalizmu, by skutecznie realizować usługi publiczne.

Do kluczowych ograniczeń należą:

• trudności w pozyskiwaniu finansowania, zwłaszcza po zakończeniu projektów współfinansowanych ze środków unijnych,
• niedobór mechanizmów systemowego wsparcia rozwoju ekonomii społecznej,
• niewystarczająca promocja sektora – zwłaszcza w nowoczesnych, dostosowanych do współczesnego odbiorcy formach komunikacji,
• konkurencja ze strony podmiotów komercyjnych, które często posiadają większe zasoby i  doświadczenie,
• niedobór pracowników posiadających odpowiednie kompetencje i doświadczenie,
• niska świadomość społeczna na temat roli i potencjału ekonomii społecznej.

Dużym wyzwaniem pozostaje również współpraca z jednostkami samorządu terytorialnego. Z jednej strony wiele samorządów wykazuje niską świadomość na temat możliwości zlecania usług PES-om, brakuje zaufania i przejrzystych procedur współpracy. Z drugiej strony, same organizacje pozarządowe często nie są gotowe do zwiększania swojego potencjału, obawiając się zmian organizacyjnych lub wyzwań związanych z profesjonalizacją działań.

Często dochodzi też do sytuacji, w której samorząd chciałby zlecać zadania PES-om, jednak nie ma odpowiednich podmiotów zdolnych do ich realizacji. Dlatego też istotne jest nie tylko wspieranie istniejących PES-ów, ale również tworzenie warunków sprzyjających powstawaniu nowych podmiotów, szczególnie w obszarze usług społecznych. Tylko wtedy sektor ES będzie w stanie stać się rzeczywistym partnerem dla samorządów i odegrać istotną rolę w systemie polityki społecznej.

Jest jednak światło w tym tunelu: tam, gdzie pojawia się zrozumienie i zaufanie, ekonomia społeczna rozwija się dynamicznie. Coraz więcej samorządów widzi w niej szansę na realizację lokalnej polityki społecznej w sposób bardziej spersonalizowany i skuteczny.

Rola samorządów i instytucji wsparcia

System wsparcia ekonomii społecznej w Polsce oparty jest na współpracy wielu podmiotów: rządu, samorządów, organizacji pozarządowych, a także wyspecjalizowanych instytucji takich jak Ośrodki Wsparcia Ekonomii Społecznej (OWES). To właśnie OWES-y pełnią funkcję „łączników” między sektorem publicznym a społecznym – wspierają rozwój PES-ów, oferują doradztwo, szkolenia, pomoc prawną i księgową. Posiadają one środki na zakładanie przedsiębiorstw społecznych i miejsc pracy. Samorządy są z kolei kluczowymi partnerami w budowaniu systemu lokalnych usług społecznych. Dzięki odpowiedniemu planowaniu (np. w ramach Lokalnych Planów Deinstytucjonalizacji) mogą one włączać PES-y w świadczenie usług społecznych, jednocześnie wspierając rozwój lokalnej przedsiębiorczości i przeciwdziałając wykluczeniu społecznemu.

Dobrym przykładem takiego podejścia była konferencja „Partnerstwa dla zmiany”, zorganizowana przez Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej w Poznaniu. Podkreśla się tam, że skuteczne zlecanie usług społecznych przedsiębiorstwom społecznym wymaga elastyczności, zaufania i gotowości do budowania długofalowych relacji, a nie jednorazowych projektów.

Rola Samorządu Województwa Wielkopolskiego - Wielkopolski Program Rozwoju Ekonomii Społecznej na lata 2023–2027

Wielkopolski Program Rozwoju Ekonomii Społecznej to plan działań, którego celem jest tworzenie sprzyjających warunków dla rozwoju sektora ES, wsparcie osób zagrożonych wykluczeniem – takich, które z różnych powodów mają trudności w odnalezieniu się na rynku pracy i w życiu społecznym. Program zakłada, że podmioty ekonomii społecznej – takie jak spółdzielnie socjalne, fundacje czy organizacje pozarządowe – powinny mieć dostęp do dobrej jakości wsparcia, a ich pracownicy i  uczestnicy do usług, które pomogą im wrócić na rynek pracy i włączyć się w życie lokalnych społeczności.

W Programie zaplanowano konkretne działania, m.in. zwiększenie liczby i jakości usług społecznych, rozwój infrastruktury (np. budynków, sprzętu, dostępności), wspieranie aktywności obywatelskiej oraz lepszą współpracę między instytucjami zajmującymi się ekonomią społeczną. Wszystko to ma prowadzić do tego, by osoby potrzebujące wsparcia mogły skutecznie z niego korzystać, a organizacje im pomagające miały warunki do stabilnego działania. Całość oparta jest na trzech ważnych zasadach: wrażliwości na potrzeby ludzi, wyobraźni w planowaniu działań i współpracy różnych instytucji.

Przyszłość ekonomii społecznej

Ekonomia społeczna zyskuje dziś na znaczeniu nie tylko jako alternatywa, ale jako realna odpowiedź na wyzwania współczesności – kryzys zaufania, wykluczenie społeczne, czy deficyt wspólnotowości. W świecie, który coraz bardziej potrzebuje solidarności i współodpowiedzialności, działania oparte na wartościach, a nie wyłącznie na zysku, mają szansę stać się fundamentem nowoczesnych społeczeństw.

Nie chodzi już tylko o finansowanie, ale o głęboką zmianę podejścia – odejście od logiki konkurencji na rzecz partnerstwa, od czysto liczbowej efektywności do efektywności społecznej. Przyszłość należy do tych, którzy potrafią współpracować, łączyć siły i tworzyć trwałe więzi – zarówno między organizacjami, jak i w lokalnych wspólnotach.

Podmioty ekonomii społecznej mają ogromny potencjał, by stać się naturalnymi wykonawcami usług publicznych. Gminy, które zdecydują się powierzać im realizację zadań społecznych, nie tylko wzmacniają lokalną gospodarkę, ale też budują system oparty na wzajemnym zaufaniu i długofalowej odpowiedzialności. To inwestycja w ludzi – ich kompetencje, rozwój i obecność na rynku pracy.

Coraz wyraźniej widać, że ekonomia społeczna pełni niezastąpioną rolę w procesie reintegracji osób wykluczonych lub zagrożonych marginalizacją. W obliczu starzejącego się społeczeństwa i zmian gospodarczych, takie działania mogą okazać się jednym z najważniejszych narzędzi polityki społecznej przyszłości.

Szczególną szansą dla sektora jest rozwój systemów cyfrowych i integracja usług na poziomie lokalnym. Jeśli ten potencjał zostanie właściwie wykorzystany, przedsiębiorstwa społeczne mogą zyskać pozycję lojalnych, trwałych partnerów dla samorządów – nie jako dostawcy „tańszych usług”, lecz jako współtwórcy lepszego, bardziej sprawiedliwego systemu społecznego.

W nowoczesnej formie realizacji polityki społecznej PES-y współpracują z lokalnym sektorem publicznym, czy biznesem oferując dobrej jakości usługi społeczne, jednocześnie przyczyniając się do rozwoju lokalnej gospodarki.

____________________________________________________________________

Działanie realizowane jest w ramach projektu pt.: „Koordynacja polityki społecznej w Wielkopolsce”, finansowanego ze środków unijnych w ramach Programu Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego 2021-2027 oraz ze środków Samorządu Województwa Wielkopolskiego.

#FunduszeUE #FunduszeEuropejskie