Bezdomność a deinstytucjonalizacja

Bezdomność ze względu na różnorodność osób jej doświadczających jest jednym z bardziej złożonych oraz trudniejszych do rozwiązania problemów społecznych. Wśród osób w kryzysie bezdomności są osoby w różnym wieku, płci, mają różne wykształcenie, sytuację rodzinną oraz zdrowotną.

Rzeczywistość pokazuje, że zagrożenie bezdomnością może dotyczyć każdego człowieka, wystarczy zbieg losowych, niekorzystnych sytuacji, np. choroby, utraty pracy i kryzysu rodzinnego. Opinia, że bezdomność jest wyborem czy świadomą decyzją jest krzywdząca i powierzchowna.

W 2024 roku w ramach szóstej edycji Ogólnopolskiego badania liczby osób bezdomnych zdiagnozowano 31 042 osób w kryzysie bezdomności. Badanie odbyło się w ciągu jednej nocy (z 28 na 29 lutego 2024 r.). Dane zostały zebrane w placówkach instytucjonalnych, przestrzeni publicznej, miejscach niemieszkalnych oraz mieszkaniach chronionych, treningowych i wspomaganych. Niestety diagnoza pokazuje tylko wycinek realnej sytuacji, ponieważ część osób doświadczających bezdomności mogła przebywać u znajomych czy hostelach, więc nie została ujęta w wynikach badania.

Działanie było koordynowane przez Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej.

Wsparcie instytucjonalne

W Polsce jednym z najczęściej stosowanych rozwiązań w zakresie wsparcia osób doświadczających bezdomności jest opieka instytucjonalna. Obejmuje ona usługi w charakterze interwencyjnym – zapewnia tymczasowe formy schronienia. Są to ogrzewalnie, noclegownie, schroniska i schroniska z usługami opiekuńczymi.

W wymienionych miejscach z wsparcia mogą korzystać osoby, których stan nie zagraża własnemu zdrowiu i życiu oraz innych osób przebywających w placówce. Osoby będące pod wpływem substancji psychoaktywnych lub alkoholu nie mogą skorzystać ze wsparcia w schronisku i noclegowni, pomoc znajdą jedynie w ogrzewalniach.

Warunek trzeźwości jest elementem obowiązującego w Polsce modelu pomocy osobom doświadczającym bezdomności, nazywanym modelem „drabinkowym” lub „schodkowym”[1]. Oznacza to, że osoba w kryzysie musi spełniać kolejne etapy pomocy, związane z konkretnymi wymogami. Jeśli w trakcie procesu osoba złamie zasady (np. nie utrzyma trzeźwości), może stracić prawo do wsparcia, ponownie trafić na ulicę, co zmusza ją do rozpoczynania całego procesu od początku. Model ten obejmuje także programy mieszkaniowe – uzyskanie mieszkania to jedna z możliwości wsparcia (w modelu „drabinkowym” dostępna po zrealizowaniu poszczególnych etapów pomocy).

Założeniem modelu jest stopniowe osiąganie stabilizacji poprzez instytucjonalne wsparcie, pracę socjalną, leczenie uzależnień oraz aktywizację zawodową. W teorii ma to prowadzić do zatrudnienia i uzyskania samodzielnego mieszkania, co jest traktowane jako zakończenie procesu reintegracji społeczno-zawodowej. Niestety, w praktyce takie podejście często okazuje się nieskuteczne, nie uwzględnia indywidualnych potrzeb i sytuacji osób doświadczających bezdomności.

Dodatkowym czynnikiem, który może utrudniać proces wsparcia i długoterminowe działania pomocowe jest zasada właściwości miejscowej – zgodnie z Ustawą z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, wsparcie instytucjonalne powinno być udzielane w miejscu ostatniego zameldowania na pobyt stały, tzn. osoba powinna starać się o pomoc w gminie, w której miała ostatni meldunek, nawet jeśli nie przebywa w niej od lat. Takie rozwiązanie często wiąże się z przydzieleniem schronienia w miejscowości oddalonej od aktualnego miejsca pobytu, a tym samym – ogranicza możliwość wyboru oraz prowadzenia życia w preferowanym miejscu. Sposobem na otrzymanie wsparcia instytucjonalnego w miejscu, w którym obecnie przebywa się, jest współpraca pomiędzy gminami. Wówczas gmina, w której odbył się ostatni meldunek, pokrywa koszty wsparcia w miejscu, w którym znajduje się osoba w kryzysie.

Deinstytucjonalizacja (DI) to proces, w którego centrum jest człowiek, jego podmiotowość i potrzeby, może wiązać się z poszerzaniem zakresu wsparcia oferowanego przez instytucje całodobowe, zakłada rozwój usług społecznych w środowisku lokalnym. Działania DI w obszarze wsparcia instytucjonalnego to m.in. usługi terapeutyczne, w tym terapia uzależnień, wsparcie psychologiczne, usługi asystenckie czy specjalistyczne poradnictwo m.in. prawne.

Nowe perspektywy wsparcia – usługi społeczne

Założeniem rozwoju usług społecznych jest skupianie się na indywidualnym charakterze wsparcia, poznanie realnych potrzeb życiowych osób doświadczających bezdomności i na podstawie uzyskanej wiedzy planowanie kolejnych kroków reintegracji społecznej.

Zgodnie z powyższym, usługi świadczone są w sposób:

• dostosowany do potrzeb i możliwości danej osoby – indywidualne potrzeby powinny być priorytetem działań (wymagania organizacyjne są natomiast elementem porządkującym wspólny proces),
• umożliwiający kontrolę nad podejmowanymi decyzjami oraz własnym życiem,
• uwzględniający przeciwdziałanie izolowaniu od społeczeństwa,
• ciągły.

Działania obejmują wsparcie o charakterze interwencyjnym, prewencyjnym i integracyjnym. W ich zakresie znajduje się m.in. [2]:

• zapobieganie bezdomności, w tym nawracającej bezdomności, poprzez usługi informacyjne i edukacyjne oraz programy oddłużeniowe,
• przeciwdziałanie długoterminowemu pobytowi w instytucjach,
• zmniejszanie liczby miejsc w placówkach, dzięki wprowadzeniu i popularyzacji rozwiązań mieszkaniowych, pełniących rolę pomostu między placówką a samodzielnym życiem,
• usługi środowiskowe – streetworking[3], asystentura, konsultacje i poradnictwo specjalistyczne,
• terapia oraz mediacje.

Prewencja (profilaktyka)

Odbiorcami i odbiorczyniami działań o charakterze prewencyjnym są osoby zagrożone bezdomnością, ubogie, żyjące na granicy ubóstwa, w tym osoby z tzw. luki czynszowej, zadłużone, opuszczające pieczę zastępczą, zakłady karne, osoby z doświadczeniem migranckim, osoby z niepełnosprawnością czy coraz częściej seniorzy.

Przykłady wsparcia skierowanego do wymienionych odbiorców[4]:

1. Działania edukacyjne w zakresie zarządzania finansami, programy oddłużeniowe i możliwości odpracowywania długów.
2. Realizacja kompleksowych treningów usamodzielnienia skierowanych do osób opuszczających pieczę zastępczą.
3. Zacieśnianie współpracy między instytucjami OPS i zakładami karnymi w obszarze odpowiednio wczesnego informowania ośrodków pomocy społecznej przez zakłady karne o potrzebach osób, które po opuszczeniu jednostki penitencjarnej nie będą mieć własnego schronienia.
4. Wsparcie specjalistyczne, medyczne oraz prawne.

Usługi o charakterze prewencyjnym powinny być ogólnodostępne, kierowane do wszystkich potrzebujących osób. Warto zadbać o to, by informacje dotyczące katalogu wsparcia były powszechne i proste do znalezienia przez osobę, która znalazła się w trudnej sytuacji finansowej lub kryzysie bezdomności.

Interwencja

Zgodnie z ustawą o pomocy społecznej wsparciem wykraczającym poza pomoc w placówkach są mieszkania treningowe i wspomagane. Mieszkania pomagają w prowadzeniu samodzielnego życia przy zapewnieniu codziennej pomocy, dostosowanej do możliwości mieszkańców. Ich celem jest przygotowanie do niezależności. Mieszkania muszą spełniać jednak określone standardy, m.in. metraż, które często utrudniają instytucjom czy organizacjom wprowadzenie tego rozwiązania.

Programem, który odwraca założenia modelu „drabinkowego”, odchodzi od założeń wsparcia instytucjonalnego (w tym zasad funkcjonowania mieszkań treningowych i wspomaganych zapisanych w ustawie o pomocy społecznej) jest podejście „Najpierw mieszkanie”. Głównym założeniem tego programu jest zapewnienie osobom doświadczającym bezdomności stałego miejsca do życia – samodzielnego mieszkania. W ramach programu oferowane są zindywidualizowane usługi społeczne, w tym wsparcie psychologiczne, leczenie uzależnień czy reintegracja zawodowa. Jest to innowacyjne rozwiązanie, różniące się od systemu „drabinkowego”.

Do tej pory program „Najpierw mieszkanie” został wprowadzony w Gdańsku, Warszawie i Wrocławiu. Wsparcie można realizować wykorzystując model lub wdrażając jego elementy, w zależności od możliwości i potrzeb lokalnych społeczności oraz samorządów (przykładowo w Zielonej Górze funkcjonuje program „Kroki do domu”)[5].

Usługi społeczne, które warto rozwijać w lokalnych społecznościach, to m.in. jadłodajnie, jadłodzielnie, pralnie, zbiórki odzieży, usługi medyczne, terapeutyczne, fryzjerskie, prawne, finansowe, duchowe czy usługi mobilne. To działania o charakterze doraźnym, zapewniające jednak zaspokojenie różnego rodzaju potrzeb, często niezbędnych do życia. Usługi te mogą też pełnić funkcję zapobiegającą bezdomności.

Istotną formą wsparcia są usługi streetworkerskie, w tym streetworking medyczny. Streetworking to uliczna praca środowiskowa w miejscach, w których przebywają osoby doświadczające bezdomności, oraz indywidualne towarzyszenie w drodze do wyjścia z kryzysu. Dzięki pracy streetworkerów diagnozowane są potrzeby osób w kryzysie i w efekcie następuje poszerzanie katalogu możliwego wsparcia. Streetworking medyczny jest wsparciem zdrowotnym, świadczonym bezpośrednio w miejscach przebywania osób w kryzysie bezdomności. Polega na udzielaniu podstawowej pomocy medycznej, profilaktyce zdrowotnej oraz kierowaniu do dalszego leczenia.

W diagnozowaniu potrzeb osób w kryzysie bezdomności, projektowaniu rozwiązań czy innowacji usług społecznych należy również doceniać głos ekspertów przez doświadczenie bezdomności – ich wiedza stanowi ogromny zasób umożliwiający wsparcie osób zmuszonych do życia na ulicy.

Przykładem takiej inicjatywy jest innowacja „Ekspert przez doświadczenie bezdomności” autorstwa Fundacji Zamieszkani realizowana w ramach projektu prowadzonego przez ROPS w Poznaniu i Stowarzyszenie na Rzecz Spółdzielni Socjalnych. Innowacja skierowana jest do osób, które wyszły z kryzysu bezdomności, są objęte wsparciem „Najpierw mieszkanie” i wyrażają chęć pełnienia funkcji ekspertów. Osoby w kryzysie bezdomności pozytywnie odbierają taki rodzaj wsparcia i chętnie z niego korzystają. Praca ekspertów przez doświadczenie stanowi korzystne uzupełnienie pracy pracowników socjalnych i wsparcia instytucjonalnego.

Integracja

Wsparcie osób, które wychodzą z bezdomności ma ogromne znaczenie dla powodzenia tego procesu. Działania te powinny być skierowane nie tylko do osób w kryzysie, ale również do całego społeczeństwa, które odgrywa istotną rolę w tworzeniu warunków sprzyjających reintegracji społecznej.

Przykładem kompleksowego działania na rzecz integracji społecznej są wspomniane już mieszkania treningowe i wspomagane – osoby z nich korzystające rozwijają umiejętności społeczne i zawodowe. Mogą korzystać z usług środowiskowych dostosowanych do ich indywidualnych potrzeb oraz z oferty kulturalnej, w tym uczestniczyć w wydarzeniach.

Jedną z metod pracy wspierającą osoby w wychodzeniu z bezdomności jest asystentura. Opiera się na współpracy osoby wychodzącej z bezdomności z osobą świadczącą usługi asystenckie, na dostosowaniu odpowiednich, zindywidualizowanych usług społecznych oraz środowiskowych m.in. usług związanych z profilaktyką i ochroną zdrowia, usług opiekuńczych, usług o charakterze edukacyjnym w obszarze zadłużeń, prawnym, mieszkaniowym, usług związanych z reintegracją zawodową i społeczną. Celem działań jest realizacja wspólnie założonego planu na rzecz poprawy jakości życia osoby doświadczającej bezdomności. Może zakładać przygotowanie np. Indywidualnego planu wsparcia (IPW)[6].

W 2025 roku, w ramach otwartego konkursu ofert realizowanego przez ROPS w Poznaniu, Stowarzyszenie „Monar” w Warszawie rozpocznie projekt, którego założeniem jest tworzenie IPW.

Innym przykładem modelu pracy asystenckiej jest projekt „WłączaMY kobieTY”, skierowany do kobiet zagrożonych bezdomnością i doświadczających bezdomności ulicznej. Model został wypracowany i przetestowany przez Fundację Daj Herbatę jako innowacja społeczna, realizowana w ramach projektu prowadzonego przez ROPS w Poznaniu i Stowarzyszenie na Rzecz Spółdzielni Socjalnych. W zakres innowacji wchodzi współpraca z asystentką ds. zdrowienia w obszarach dbałości o zdrowie, dbałości o wygląd i zagospodarowania czasu wolnego/rozwoju zainteresowań. Dzięki współpracy uczestniczki testowania innowacji zwiększyły świadomość w zakresie zadbania o własne zdrowie i potrzeby.

Ważną rolę w procesie (re)integracji społecznej odgrywa poczucie społeczności, możliwość tworzenia relacji, np. poprzez obecność w świetlicach. Przykładem takiego działania jest projekt „Babskie sprawy” rozpoczęty w 2024 roku z inicjatywy Stowarzyszenia Ziarno Dobra i Fundacji Miłosierdzie w Poznaniu oraz współpracy z ROPS w Poznaniu (w ramach otwartego konkursu ofert w 2024 roku).

Założeniem projektu jest kompleksowe wsparcie kobiet w kryzysie bezdomności lub zagrożonych bezdomnością. Bezpieczną przestrzenią i miejscem spotkań są trzy świetlice, w których organizowane są warsztaty rozwoju osobistego. Kobiety otrzymują również wsparcie indywidualne (w tym coachingowe i psychologiczne) oraz menstruacyjne.

Istotnym elementem procesu integracji jest aktywizacja społeczno-zawodowa. Celem tych działań jest pomoc w znalezieniu i utrzymaniu pracy przez osobę doświadczającą bezdomności[7]. Aktywizacja polega na podjęciu pracy z uwzględnieniem deficytów społecznych i zdrowotnych. W ramach wsparcia osoby w kryzysie pracują w indywidualnie dostosowanych warunkach m.in. w spółdzielniach socjalnych, przedsiębiorstwach społecznych, klubach czy centrach integracji społecznej.

Celem wdrażania takich rozwiązań jest wzrost poczucia podmiotowości i reintegracja społeczno-zawodowa, która prowadzi do nabycia i rozwoju umiejętności samodzielnego funkcjonowania poza systemem wsparcia.

Rola ROPS w Poznaniu

Jednym z priorytetowych zadań ROPS jest koordynacja polityki społecznej, w tym w obszarze bezdomności[8]:

1. Zarządzanie strategiczne m.in. lobbowanie na rzecz poprawy warunków pracy i podnoszenia wynagrodzenia osób pracujących w obszarze bezdomności, zmian prawnych koniecznych do skuteczniejszego wprowadzania programów mieszkaniowych.
2. Inicjowanie, promowanie i rekomendowanie innowacyjnych rozwiązań odpowiadających za zdiagnozowane potrzeby osób zagrożonych bezdomnością i w kryzysie bezdomności, np. inkubowanie, testowanie oraz upowszechnianie innowacji społecznych.
3. Wspieranie samorządów gminnych w tworzeniu kompleksowych systemów wsparcia m.in. doradztwo, wsparcie eksperckie, sieciowanie, wizyty studyjne, szkolenia, które służą wymianie dobrych praktyk oraz poszerzaniu wiedzy.
4. Wspieranie instytucji w procesie DI, w tym poprzez wdrażanie w instytucjach całodobowych programów przygotowujących uczestników do samodzielnego funkcjonowania i wyjścia z kryzysu bezdomności.
5. Wspieranie finansowe i merytoryczne organizacji pozarządowych (m.in. otwarte konkursy ofert, doradztwo w pisaniu wniosków o dofinansowania, sieciowanie, tworzenia platform współpracy, działania edukacyjne).
6. Wspieranie współpracy pomiędzy instytucjami.
7. Wsparcie dostępu do informacji w obszarze bezdomności – opracowywanie publikacji informacyjnych dla osób w kryzysie, prowadzenie, aktualizacja i upowszechnianie bazy instytucji i organizacji, koordynacja działań informacyjnych.
8. Realizacja działań związanych z podnoszeniem świadomości i budowaniem pozytywnych postaw Wielkopolan.

Organizacja spotkań grupy roboczej tematycznej – osoby z kręgu wysokiego ryzyka socjalnego w ramach Wielkopolskiego Komitetu Rozwoju Ekonomii Społecznej to jeden z przykładów wspierania współpracy pomiędzy instytucjami. Osobami uczestniczącymi w spotkaniach są członkowie i członkinie Komitetu, zawodowo zajmujący się polityką społeczną w lokalnych społecznościach Wielkopolski. Są to przedstawiciele i przedstawicielki instytucji i organizacji pracujących na rzecz włączenia społecznego.

Celem cyklicznych spotkań jest omówienie bieżących tematów, wspólna diagnoza potrzeb oraz szukanie i wypracowywanie rozwiązań. Jest to również okazja do wymiany doświadczeń związanych ze specyfiką pracy organizacji pozarządowych oraz jednostek samorządu terytorialnego.

Pośrednim wsparciem w obszarze profilaktyki bezdomności są również inicjatywy na rzecz osób opuszczających zakłady karne oraz w zakresie zadłużeń lub zagrożenia zadłużeniami. W tych działaniach kluczową rolę odgrywa współpraca z wymiarem sprawiedliwości, samorządami lokalnymi i  organizacjami pozarządowymi.

By móc odpowiadać na potrzeby osób zagrożonych wykluczeniem społecznym oraz kadr współpracujących w obszarze bezdomności niezbędne są odpowiednie rozwiązania systemowe oraz wsparcie finansowe. Przykładem w skali samorządowej jest nie tylko praca ROPS w Poznaniu, ale również niezależne działania Samorządu Województwa Wielkopolskiego – w 2025 roku został ogłoszony konkurs, w ramach którego jednostki samorządowe, przedsiębiorstwa czy organizacje społeczne mogły uzyskać dofinansowanie do projektów realizowanych na rzecz integracji oraz aktywizacji osób zagrożonych wykluczeniem społecznym. Konkurs został rozstrzygnięty, a efekty prac będą niebawem widoczne w lokalnych społecznościach.

Więcej informacji na temat wsparcia osób doświadczających bezdomności:

• Wielkopolski Plan Deinstytucjonalizacji i Rozwoju Usług Społecznych na lata 2023-2026
• Publikacja „Pokonać bezdomność 2023. Deinstytucjonalizacja usług, profilaktyka w gminach, badania populacji”, praca zbiorowa, Ogólnopolska Federacja na rzecz Rozwiązywania Problemu Bezdomności, Zabrze 2023
• Ogólnopolska Federacja na rzecz Rozwiązywania Problemu Bezdomności
• Biuletyn Informacji Publicznej RPO
• Ustawa z dn. 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
• Europejska Federacja Narodowych Organizacji Pracujących na rzecz Ludzi Bezdomnych FEANTSA

[1] Wielkopolski Plan Deinstytucjonalizacji i Rozwoju Usług Społecznych na lata 2023-2026, praca zbiorowa, Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej w Poznaniu, Poznań 2023, s. 107.

[2] Piotr Olech, „Deinstytucjonalizacja usług w obszarze bezdomności – usługi w lokalnych społecznościach”,[w:] „Pokonać bezdomność 2023. Deinstytucjonalizacja usług, profilaktyka w gminach, badania populacji”, praca zbiorowa, Ogólnopolska Federacja na rzecz Rozwiązywania Problemu Bezdomności, Zabrze 2023, s. 26.

[3] W 2024 roku zawód „pracownik do spraw streetworkingu (streetworker)” został wpisany do klasyfikacji zawodów i specjalności. Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 12 września 2024 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie klasyfikacji zawodów i specjalności na potrzeby rynku pracy oraz zakresu jej stosowania (Dz.U. 2024 poz. 1372), dostęp: 31.03.2025.

[4] Wielkopolski Plan Deinstytucjonalizacji i Rozwoju Usług Społecznych na lata 2023-2026, op.cit., s. 117.

[5] Ibidem, s. 114.

[6] Ogłoszenie otwartego konkursu ofert w obszarze pomocy rodzinom i osobom w trudnej sytuacji życiowej oraz wyrównywania szans tych rodzin i osób w 2025 roku, Załącznik do Uchwały Nr 1157/2024 Zarządu Województwa Wielkopolskiego z dnia 31 grudnia 2024, s. 5.

[7] Marcin Tylman, „Trening życia w mieszkaniu - prewencja bezdomności w praktyce” ”, [w:] „Pokonać bezdomność 2023. Deinstytucjonalizacja usług, profilaktyka w gminach, badania populacji”, op.cit., s. 113.

[8] Wielkopolski Plan Deinstytucjonalizacji i Rozwoju Usług Społecznych na lata 2023-2026, op.cit., s. 124-127.

____________________________________________________________________

Działanie realizowane jest w ramach projektu pt.: „Koordynacja polityki społecznej w Wielkopolsce”, finansowanego ze środków unijnych w ramach Programu Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego 2021-2027 oraz ze środków Samorządu Województwa Wielkopolskiego.

#FunduszeUE #FunduszeEuropejskie