Samorząd i NGO – razem dla mieszkańców

Samorząd i NGO – razem dla mieszkańców

Dialog, transparentność i partnerstwo – to kluczowe elementy skutecznej współpracy między samorządami a organizacjami pozarządowymi. Dzięki wspólnym działaniom możliwe jest lepsze odpowiadanie na potrzeby lokalnych społeczności i rozwój kapitału społecznego.

Perspektywa JST

Współpraca pomiędzy samorządem a organizacjami pozarządowymi stanowi istotny filar zarządzania lokalnego. NGOsy są najbliżej mieszkańca danej gminy, diagnozują potrzeby społeczne, inicjują działania i realizują usługi społeczne. Natomiast samorządy dysponują kompetencjami i zasobami, w tym finansowymi, umożliwiającymi realizację zadań publicznych. Współpraca między tymi sektorami jest niezwykle potrzebnym elementem funkcjonowania i rozwoju społeczności lokalnych.

W Polsce podstawy prawne współpracy samorządów z organizacjami pozarządowymi reguluje przede wszystkim ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie[1]. Ustawa ta określa zarówno formy współpracy finansowej, jak i pozafinansowej, a także zobowiązuje jednostki samorządu terytorialnego do corocznego uchwalania programu współpracy.

• Roczny program współpracy – kluczowy dokument strategiczny

Podstawowym narzędziem planowania relacji między samorządem a trzecim sektorem jest roczny program współpracy z organizacjami pozarządowymi. Zasady związane z jego uchwaleniem wynika z art. 5a ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie[2].  Już na etapie tworzenia programu odbywają się konsultacje projektu programu z organizacjami pozarządowymi, co jest pierwszym krokiem do dalszej współpracy.

Należy pamiętać, że roczny program współpracy jest uchwalany do dnia 30 listopada roku poprzedzającego okres obowiązywania programu. Istnieje również możliwość uchwalenia wieloletniego programu.

W programie określa się m.in.:

• cele współpracy,
• zasady i formy współdziałania,
• priorytetowe zadania publiczne na dany rok,
• wysokość środków finansowych przeznaczonych na realizację zadań,
• sposób oceny realizacji programu.

Roczny program współpracy jest zapewnieniem stabilności relacji z sektorem pozarządowym – organizacje wiedzą, jakie działania samorząd planuje wspierać i w jakim wymiarze finansowym. Natomiast dla przedstawicieli samorządu program jest narzędziem zarządzania zadaniami publicznymi, finansami publicznymi i realizacją potrzeb mieszkańców. Dzięki temu gmina może efektywnie realizować usługi użyteczności publicznej, skuteczniej angażować mieszkańców, wspierać lokalne inicjatywy i rozwijać potencjał społeczny wspólnoty.

• Przykłady form współpracy finansowej samorządu z NGO

Najbardziej popularną formą współpracy finansowej między samorządami a NGOsami jest zlecanie organizacjom realizacji zadań publicznych. Może przybierać ono dwie formy:

• powierzenia zadania publicznego – gmina lub powiat przekazuje organizacji środki na pełną realizację zadania,
• wsparcia zadania publicznego – jednostka samorządu udziela dotacji na częściowe pokrycie kosztów realizacji, a organizacja wnosi wkład własny (finansowy lub niefinansowy).

Zlecanie zadań (zarówno w formie powierzenia, jak i wsparcia) odbywa się najczęściej w trybie otwartego konkursu ofert, ogłaszanego przez jednostkę samorządową (art. 11 pkt 2 ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie). Procedura konkursowa zapewnia przejrzystość działań samorządów i równość szans organizacji, a jednocześnie umożliwia samorządowi wybór partnerów o najlepszym potencjale do realizacji danego przedsięwzięcia.

Zgodnie z art. 13 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie ogłoszenie otwartego konkursu ofert powinno zawierać informacje o:

1) rodzaju zadania;

2) wysokości środków publicznych przeznaczonych na realizację tego zadania;

3) zasadach przyznawania dotacji;

4) terminach i warunkach realizacji zadania;

5) terminie składania ofert;

6) trybie i kryteriach stosowanych przy wyborze ofert oraz terminie dokonania wyboru ofert;

7) zrealizowanych przez organ administracji publicznej w roku ogłoszenia otwartego konkursu ofert i w roku poprzednim zadaniach publicznych tego samego rodzaju i związanych z nimi kosztami, ze szczególnym uwzględnieniem wysokości dotacji przekazanych organizacjom pozarządowym i podmiotom, o których mowa w art. 3 ust. 3.

Ważnym elementem jest również określenie oczekiwanych celów i rezultatów. Elementem rekomendowanym jest podawanie wysokość dotacji.

Innym trybem współpracy, który dopuszcza ustawa jest tryb uproszczony, tzw. „małe dotacje” (art.19a ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie), dotyczące zadań o wartości nieprzekraczającej 10 000 zł i czasie realizacji do 90 dni. Taki tryb pozwala na elastyczne reagowanie na pojawiające się inicjatywy społeczne i bieżące potrzeby mieszkańców.

Oprócz zlecania zadań publicznych, samorządy mogą także współpracować finansowo z NGO poprzez:

• udzielanie dotacji celowych na podstawie odrębnych przepisów,
• zakup usług od organizacji pozarządowych zgodnie z prawem zamówień publicznych,
• realizację projektów partnerskich, finansowanych z funduszy krajowych lub europejskich.

Warto zaznaczyć, że środki przekazywane organizacjom podlegają zasadom jawności i rozliczalności wynikającym z ustawy o finansach publicznych. Każda dotacja wymaga szczegółowego rozliczenia, a samorząd jest zobowiązany do kontroli sposobu jej wykorzystania.

Znaczenie współpracy z perspektywy samorządu

Z punktu widzenia jednostki samorządu terytorialnego, współpraca z organizacjami pozarządowymi przynosi szereg korzyści. Po pierwsze, stanowi efektywny sposób realizacji zadań publicznych. NGO często dysponują specjalistyczną wiedzą i doświadczeniem w określonych dziedzinach – np. pomocy społecznej, edukacji, kulturze czy ekologii – co pozwala na podniesienie jakości świadczonych usług i zwiększenie ich dostępności.

Po drugie, organizacje społeczne posiadają unikalną zdolność docierania do grup, które pozostają poza zasięgiem tradycyjnych działań administracji publicznej – takich jak osoby zagrożone wykluczeniem, młodzież, seniorzy czy społeczności lokalne w małych miejscowościach. Współpraca z NGO sprzyja więc budowaniu społecznej spójności i solidarności.

Po trzecie, partnerstwo z sektorem obywatelskim wzmacnia transparentność i partycypacyjny charakter zarządzania publicznego. Włączenie organizacji pozarządowych w proces planowania i realizacji polityk publicznych zwiększa zaufanie obywateli do władz lokalnych oraz buduje poczucie współodpowiedzialności za rozwój wspólnoty.

Wreszcie, współpraca finansowa z NGO może przyczynić się do pozyskiwania dodatkowych środków zewnętrznych, np. z funduszy Unii Europejskiej. Samorząd, działając w partnerstwie z organizacjami, może aplikować o granty i programy wspierające rozwój społeczny, kulturalny czy ekologiczny.

Efektywna współpraca finansowa między samorządami a organizacjami pozarządowymi to inwestycja w rozwój lokalny, kapitał społeczny i zaufanie obywateli. Umożliwia realizację zadań publicznych w sposób bardziej elastyczny, innowacyjny i odpowiadający rzeczywistym potrzebom mieszkańców.

Dobrze zaplanowana i transparentna polityka współpracy – oparta na rocznym programie, konkursach i partnerskim dialogu – sprzyja budowaniu nowoczesnego samorządu, który działa wspólnie z mieszkańcami i dla mieszkańców. W dobie rosnących wyzwań społecznych, gospodarczych i klimatycznych, partnerstwo między sektorem publicznym a obywatelskim staje się nie tylko pożądane, ale wręcz niezbędne dla skutecznego i odpowiedzialnego zarządzania lokalnymi wspólnotami.

Dobre praktyki współpracy finansowej samorządów z organizacjami pozarządowymi

1. Jasne i przewidywalne zasady konkursów
   Regularne ogłaszanie otwartych konkursów ofert w tych samych okresach roku pozwala organizacjom skuteczniej planować działania i budżety. Przykładem może być gmina, która przyjmuje stały harmonogram naborów (np. w styczniu i czerwcu) oraz publikuje szczegółowe wytyczne dla oferentów.
2. Dialog przed ogłoszeniem konkursu
   Warto poprzedzić ogłoszenie konkursu spotkaniem konsultacyjnym z lokalnymi NGO. Takie praktyki – np. w Gdańsku, Lublinie czy Wadowicach – pozwalają lepiej dopasować zakres konkursu do realnych potrzeb mieszkańców i uniknąć sytuacji, w których środki pozostają niewykorzystane.
3. Wsparcie merytoryczne dla organizacji
   Samorządy coraz częściej oferują doradztwo w zakresie pisania ofert, rozliczania dotacji i prowadzenia działań zgodnie z przepisami. Działa to korzystnie dla obu stron – poprawia jakość ofert i ułatwia późniejszą kontrolę wydatkowania środków.
4. Partnerstwa projektowe
   Wspólne aplikowanie o środki z funduszy krajowych lub unijnych (np. z programów regionalnych) pozwala łączyć potencjały – samorząd wnosi stabilność i zaplecze administracyjne, a NGO – innowacyjność i znajomość środowiska lokalnego.
5. Uproszczenia w rozliczaniu małych grantów
   Dobre praktyki wskazują, że uproszczone procedury rozliczeń (np. oparte na kosztach ryczałtowych) znacząco zwiększają liczbę lokalnych inicjatyw i aktywizują mniejsze organizacje. Takie rozwiązania stosuje m.in. Poznań i kilka gmin Małopolski.
6. Ewaluacja i informacja zwrotna
   Po zakończeniu roku budżetowego warto przeprowadzić wspólną ewaluację współpracy – omówić, które formy finansowania przyniosły najlepsze efekty i jakie zmiany warto wprowadzić w kolejnym programie współpracy.
7. Docenianie zaangażowania NGO
   W niektórych samorządach funkcjonują konkursy lub uroczystości, w ramach których wyróżnia się organizacje szczególnie aktywne na rzecz mieszkańców. Takie gesty wzmacniają relacje i motywują do dalszej współpracy.

Dobre praktyki opierają się na trzech zasadach: transparentności, dialogu i wzajemnym zaufaniu. Wdrażanie nawet drobnych usprawnień w zakresie komunikacji, planowania czy rozliczeń może znacząco poprawić efektywność i jakość współpracy między samorządem a trzecim sektorem.

[1] Ustawa z dn. 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz.U. 2003 nr 96 poz. 873), dostęp: 29.10.2025

[2] Ibidem.

__________________________________________________________________

Działanie realizowane jest w ramach projektu pt.: „Koordynacja polityki społecznej w Wielkopolsce”, finansowanego ze środków unijnych w ramach Programu Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego 2021-2027 oraz ze środków Samorządu Województwa Wielkopolskiego.

#FunduszeUE #FunduszeEuropejskie